Araştırma: İnsanlar solunum yolu enfeksiyonunu vücut kokusundan sınırlı ölçüde ayırt edebiliyor

Bilimsel araştırmalar, insanların solunum yolu enfeksiyonu geçiren kişileri yalnızca vücut kokularındaki değişikliklerden sınırlı ölçüde ayırt edebildiğini gösteriyor. 2023 yılında yayımlanan bir çalışmada katılımcılar, aynı kişiye ait sağlıklı ve hastalık döneminde alınan koku örneklerini karşılaştırdı. Hastalık dönemine ait örnekler yüzde 56,7 oranında doğru belirlendi.

İki seçenek arasından rastgele seçim yapılması halinde beklenen doğruluk oranının yüzde 50 olduğu dikkate alındığında, sonuç istatistiksel olarak şans seviyesinin üzerinde kaldı. Ancak araştırmacılar, farkın sınırlı olduğuna dikkat çekerek insan burnunun tek başına güvenilir bir hastalık teşhis aracı olmadığını vurguladı.

ÇALIŞMADA 20 KİŞİNİN KOKU ÖRNEĞİ İNCELENDİ

Evolution, Medicine, and Public Health dergisinde 2023 yılında yayımlanan araştırmada, doğal yollarla akut solunum yolu enfeksiyonu geçiren 20 kişiden vücut kokusu örnekleri toplandı. Her gönüllüden biri sağlıklı olduğu dönemde, diğeri ise enfeksiyon geçirdiği sırada olmak üzere iki farklı örnek alındı.

Daha sonra 80 kişilik bağımsız değerlendirme grubu, aynı kişiye ait iki örneği karşılaştırarak hangisinin hastalık döneminde alındığını belirlemeye çalıştı. Çalışmanın tasarımı, değerlendiricilerin örneklerin hangi koşulda alındığını bilmemesine dayanan çift kör ve iki seçenekli bir yöntemle gerçekleştirildi.

Katılımcıların hastalık dönemine ait kokuları ortalama yüzde 56,7 doğrulukla seçmesi, insanların enfeksiyonla bağlantılı bazı koku ipuçlarını algılayabildiğine işaret etti. Bununla birlikte başarı oranının yüzde 100’e yakın olmaması, bu etkinin zayıf ve kişiden kişiye değişebilen bir özellik olduğunu ortaya koydu.

VÜCUT KOKUSU BAĞIŞIKLIK TEPKİSİYLE DEĞİŞEBİLİYOR

Vücut kokusundaki değişimin olası nedenlerinden biri, bağışıklık sisteminin enfeksiyona karşı verdiği yanıt olarak değerlendiriliyor. Bağışıklık sistemi etkinleştiğinde ortaya çıkan iltihabi süreçler, metabolik faaliyetleri ve cilt yüzeyinden yayılan uçucu kimyasal bileşiklerin yapısını etkileyebiliyor.

Bu süreç, kişinin normal dönemindeki koku profilinden farklı bir görünüm oluşturabiliyor. Araştırmalarda özellikle koltuk altı bölgesinden yayılan kokular üzerinde duruluyor. Terin kendisi tek başına belirleyici olmadığı gibi, ciltteki mikroorganizmaların ter içindeki bazı bileşikleri dönüştürmesi de koku oluşumunda rol oynayabiliyor.

Ancak bu değişikliklerin her zaman belirgin, keskin veya herkes tarafından bilinçli biçimde fark edilebilir olması gerekmiyor. Çalışmalar, insanların farkında olmadan bazı kimyasal farklılıkları algılayabileceğini düşündürüyor; fakat bunun günlük yaşamda kesin bir teşhis anlamına gelmediği özellikle belirtiliyor.

BAĞIŞIKLIK SİSTEMİ ETKİLEŞTİKTEN SAATLER SONRA FARKLILIK GÖRÜLDÜ

Scientific Reports dergisinde 4 Ekim 2023 tarihinde yayımlanan başka bir araştırmada ise gerçek bir enfeksiyon yerine, sağlıklı gönüllülerde geçici ve kontrollü bir bağışıklık yanıtı oluşturuldu. Çalışmada 29 kişiye düşük doz lipopolisakkarit içeren endotoksin, 21 kişiye ise plasebo olarak serum uygulandı.

Araştırmacılar, bağışıklık sisteminin etkinleşmesinden sonraki yaklaşık beş saatlik süreçte gönüllülerden vücut kokusu örnekleri aldı. Örnekleri değerlendiren 69 kişi, endotoksin uygulanan gönüllülere ait kokuları plasebo grubundaki örneklere kıyasla daha az hoş olarak değerlendirdi.

Kimyasal analizler, koku örneklerindeki uçucu bileşiklerin yalnızca miktar bakımından değil, nitelik bakımından da değişebileceğini gösterdi. Çalışmanın sonuçları, sistemik iltihabi yanıtla ilişkili koku ipuçlarının bağışıklık sistemi etkinleştikten birkaç saat sonra ortaya çıkabileceği hipotezini destekledi.

BU BULGU İNSANLARIN HASTALIĞI KOKLAYARAK TEŞHİS ETTİĞİ ANLAMINA GELMİYOR

Araştırmaların sonuçları, her hastalığın kendine özgü ve kolayca tanınabilen bir kokusu bulunduğunu göstermiyor. 56,7’lik doğruluk oranı, katılımcıların seçimlerinin yalnızca sınırlı biçimde isabetli olduğunu ortaya koyuyor. Bu nedenle bir kişinin hasta olup olmadığına yalnızca vücut kokusuna bakarak karar vermek mümkün değil.

Vücut kokusu; beslenme alışkanlıkları, kullanılan ilaçlar, hijyen ürünleri, fiziksel aktivite, stres, hormonal durum, cilt mikrobiyomu ve kişisel metabolizma gibi birçok faktörden etkilenebiliyor. Bu değişkenler, hastalıkla ilişkili olabilecek koku farklılıklarının ayırt edilmesini zorlaştırıyor.

Ayrıca Scientific Reports çalışmasında bağışıklık sistemi deneysel olarak uyarıldı; bu yöntem, doğal bir solunum yolu enfeksiyonunun bütün özelliklerini temsil etmiyor. Dolayısıyla söz konusu sonuçlar, laboratuvar koşullarında gözlenen bağışıklık yanıtı ile koku arasındaki ilişkiyi gösteriyor.

EVRİMSEL BİR KORUNMA MEKANİZMASI OLABİLİR Mİ?

Hayvanlar üzerinde yapılan araştırmalarda bazı türlerin hastalık belirtileri taşıyan bireyleri koku yoluyla ayırt ettiği ve temastan kaçındığı biliniyor. İnsanlarda da buna benzer, hastalık riskine karşı davranışları etkileyebilecek bir koku algısının evrimsel süreçte gelişmiş olabileceği değerlendiriliyor.

Bu görüşe göre hastalıkla ilişkili koku ipuçlarını fark etmek, enfeksiyon taşıma ihtimali bulunan kişilerle teması azaltmaya yardımcı olmuş olabilir. Ancak mevcut çalışmalar, insanların hastaları günlük yaşamda güvenilir biçimde kokularından teşhis edebildiğini veya bu mekanizmanın bulaşmayı azalttığını kanıtlamış değil.

DAHA AYRINTILI ARAŞTIRMALARA İHTİYAÇ VAR

Bilim insanları, farklı enfeksiyon türlerinde hangi koku bileşiklerinin değiştiğini ve bu değişikliklerin insanlar tarafından ne ölçüde algılanabildiğini araştırmayı sürdürüyor. Gelecekteki çalışmaların, doğal enfeksiyonlarla deneysel bağışıklık yanıtlarını birbirinden ayırması ve daha büyük katılımcı gruplarıyla yürütülmesi önem taşıyor.

Mevcut bulgular, insan vücudunun sağlık durumuyla ilgili bilgileri yalnızca görsel veya işitsel işaretlerle değil, fark edilmesi güç kimyasal sinyallerle de taşıyabileceğini düşündürüyor. Bununla birlikte vücut kokusu, bugün için hastalık tanısında kullanılabilecek bağımsız ve güvenilir bir yöntem olarak kabul edilmiyor.