İyi Bakteriler Azalınca Hangi Hastalıklarla İlişkilendiriliyor?

Bağırsaklarda ve vücudun farklı bölgelerinde yaşayan mikroorganizmalar, sindirim sisteminin çalışmasından bağışıklık yanıtına kadar birçok süreçte rol oynuyor. Bu mikrobiyal topluluğun çeşitliliği ve dengesi bozulduğunda ise bazı sağlık sorunlarıyla ilişkilendirilen değişiklikler ortaya çıkabiliyor.

Bilimsel çalışmalar, bağırsak mikrobiyotasındaki dengesizliğin obezite, tip 2 diyabet, irritabl bağırsak sendromu, inflamatuvar bağırsak hastalıkları, alerjik hastalıklar ve bazı bağışıklık sistemi bozukluklarıyla bağlantılı olabileceğine işaret ediyor. Ancak bu ilişki, mikrobiyota değişiminin her hastalığın doğrudan nedeni olduğu anlamına gelmiyor. Hastalıkların oluşumunda genetik yapı, beslenme, ilaç kullanımı, yaşam tarzı ve çevresel etkenler de rol oynuyor.

MİKROBİYOTA DENGESİ NEDEN ÖNEMLİ?

İnsan vücudunda deri, ağız, solunum yolları, bağırsaklar ve üreme sistemi gibi bölgelerde çok sayıda mikroorganizma yaşıyor. Bu topluluk yalnızca bakterilerden oluşmuyor; mantarlar, virüsler ve diğer mikroorganizmalar da mikrobiyomun parçaları arasında yer alıyor. Özellikle kalın bağırsakta yoğunlaşan mikroorganizmalar, besin bileşenlerinin parçalanmasına, bazı vitaminlerin ve kısa zincirli yağ asitlerinin üretilmesine, bağırsak duvarının korunmasına ve bağışıklık sisteminin düzenlenmesine katkı sağlayabiliyor.

“İyi bakteri” ifadesi günlük dilde yararlı özellikleri bulunan mikroorganizmaları tanımlamak için kullanılıyor. Bilimsel açıdan ise tek başına bakteri sayısından çok, mikrobiyal topluluğun bileşimi, çeşitliliği ve işlevi önem taşıyor. Bir mikroorganizmanın etkisi, türüne ve hatta suşuna göre değişebiliyor.

HANGİ SAĞLIK SORUNLARIYLA İLİŞKİLİ?

Bağırsak mikrobiyotasındaki dengesizlik, tıp literatüründe “disbiyoz” olarak adlandırılıyor. Disbiyoz ile obezite ve metabolik hastalıklar arasında bağlantı bulunduğunu gösteren araştırmalar var. Bununla birlikte, mikrobiyota değişikliğinin bu hastalıklara doğrudan yol açıp açmadığı her durum için kesinleşmiş değil.

Araştırmalarda ayrıca irritabl bağırsak sendromu, ülseratif kolit ve Crohn hastalığı gibi sindirim sistemi rahatsızlıklarıyla mikrobiyota arasındaki ilişki inceleniyor. Alerjik hastalıklar, astım ve bazı otoimmün hastalıklarda da bağırsak mikroorganizmalarının bağışıklık sistemiyle etkileşimi üzerinde duruluyor. Bu bulgular, probiyotiklerin söz konusu hastalıkları kesin olarak önlediği veya tedavi ettiği anlamına gelmiyor; etkiler kullanılan mikroorganizmanın suşuna, doza, kişiye ve hastalığa göre değişebiliyor.

ANTİBİYOTİKLER MİKROBİYOTAYI NASIL ETKİLER?

Antibiyotikler gerekli olduklarında bakteriyel enfeksiyonların tedavisinde önemli bir seçenek oluşturuyor. Ancak bu ilaçlar, hastalığa neden olan bakterilerin yanı sıra bağırsakta bulunan bazı yararlı bakterileri de etkileyebiliyor. Antibiyotik kullanımından sonra mikrobiyal dengenin geçici olarak değişmesi, bazı kişilerde sindirim sistemi yakınmalarına ve antibiyotikle ilişkili ishale neden olabiliyor.

Özellikle bağırsak mikrobiyotasının bozulması, Clostridioides difficile enfeksiyonu açısından risk oluşturabiliyor. Bu nedenle antibiyotiklerin doktor önerisi olmadan başlanmaması, reçete edilen tedavinin sağlık profesyonelinin yönlendirmesi dışında değiştirilmemesi ve gereksiz kullanımın önlenmesi önem taşıyor.

PROBİYOTİK VE PREBİYOTİK ARASINDAKİ FARK

Probiyotikler, yeterli miktarda alındığında sağlık yararı sağlayabilen canlı mikroorganizmalar olarak tanımlanıyor. Prebiyotikler ise sindirilemeyen ve bağırsaktaki belirli mikroorganizmalar tarafından kullanılabilen gıda bileşenlerini ifade ediyor. Kısaca probiyotikler canlı mikroorganizmaları, prebiyotikler ise bu mikroorganizmaların yararlanabildiği besin kaynaklarını anlatıyor.

Yoğurt ve bazı fermente süt ürünleri canlı mikroorganizma içerebilir. Ancak her fermente gıda, sağlık yararı kanıtlanmış bir probiyotik barındırmıyor. Ürünün içeriğinde mikroorganizmanın cinsi, türü ve suşu belirtilmiyorsa, yalnızca “fermente” ibaresine bakarak belirli bir sağlık etkisi olduğu sonucuna varılamıyor.

PREBİYOTİK İÇEREN BESİNLER NELER?

Soğan, sarımsak, pırasa, kuşkonmaz, baklagiller, muz ve tam tahıllar lif içeriği bakımından öne çıkan besinler arasında bulunuyor. Enginar ve hindiba kökü gibi bazı bitkilerde inülin adı verilen prebiyotik lifler yer alıyor. Bu besinlerin dengeli ve kişiye uygun bir beslenme düzeni içinde tüketilmesi, bağırsak bakterilerinin ürettiği yararlı metabolitleri destekleyebilir.

Bununla birlikte, lifli gıdalar bazı kişilerde gaz, şişkinlik veya karın ağrısına yol açabilir. Sindirim sistemi hastalığı bulunan kişilerin beslenme değişikliklerini doktor veya diyetisyen değerlendirmesiyle yapması gerekir.

PROBİYOTİK TAKVİYELERİ HERKES İÇİN GEREKLİ Mİ?

Probiyotik takviyeleri kapsül, toz veya sıvı formunda satılabiliyor. Ancak ürünlerin içerdiği mikroorganizma suşları, miktarları ve araştırma sonuçları birbirinden farklı. Daha yüksek mikroorganizma sayısının her zaman daha fazla yarar anlamına gelmediği gibi, bir suşla ilgili çalışma sonucu başka bir suşa doğrudan uygulanamıyor.

Sağlıklı yetişkinlerde probiyotiklerin kullanımı çoğunlukla ciddi sorunlara yol açmasa da bağışıklık sistemi baskılanmış, ağır hastalığı bulunan veya özel tıbbi durumu olan kişilerde dikkatli olunması gerekiyor. Probiyotiklerin ishal, antibiyotikle ilişkili ishal veya belirli sindirim sistemi sorunlarındaki yararı ürün ve suşa göre değişebildiği için takviye kullanmadan önce sağlık uzmanına danışılması uygun olur.

METchnikoff HAKKINDAKİ TARİHSEL BİLGİDEKİ HATA

Kaynak metinde, Rus bilim insanı İlya Metchnikoff’un yoğurt ve kefirdeki mikroorganizmalarla ilgili çalışmalarının 1912 yılında Nobel Tıp Ödülü kazandırdığı belirtiliyor. Nobel kayıtlarına göre Metchnikoff, Paul Ehrlich ile birlikte 1908 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’ne layık görüldü; ödül, bağışıklık alanındaki çalışmaları, özellikle fagositoz araştırmalarıyla ilişkilendirildi. Bu nedenle 1912 tarihi ve ödülün doğrudan probiyotik buluşu için verildiği yönündeki ifade doğru değil.

Güncel bilimsel yaklaşım, bağırsak mikrobiyotasının sağlık açısından önemli olduğunu kabul ederken probiyotik ve prebiyotik ürünlerin etkilerinin hastalığa, kişiye ve kullanılan ürüne göre değerlendirilmesi gerektiğini vurguluyor. Mikrobiyota ile hastalıklar arasındaki ilişki üzerine araştırmalar sürüyor; mevcut kanıtlar, bu ürünlerin tüm hastalıkları önlediği veya tedavi ettiği şeklinde genellenemiyor.