Gana, ABD’nin 109 milyon dolarlık sağlık anlaşmasını neden reddetti?

Gana Cumhurbaşkanı John Dramani Mahama, ABD’nin sağlık yardımlarının yerine geçmesi planlanan ikili sağlık anlaşmasını kabul etmediklerini açıkladı. Mahama, anlaşmadaki sağlık verilerinin paylaşılması, karşı finansman yükümlülüğü ve ülkeye gönderilecek ilaçların denetimiyle ilgili maddelerin Gana açısından kabul edilemez olduğunu söyledi.

Mahama’nın açıklaması, 25 Eylül 2026’da New York’ta Dış İlişkiler Konseyi’nde düzenlenen toplantıda geldi. Gana, yaklaşık 109 milyon dolarlık ABD sağlık desteği öngören anlaşma için yürütülen müzakerelerden Nisan 2026’da çekilmişti. Cumhurbaşkanı, kararın Sağlık Bakanlığı incelemesinin ardından Bakanlar Kurulu tarafından alındığını belirtti.

ANLAŞMADA HANGİ ŞARTLAR YER ALIYORDU?

Mahama’ya göre ABD’nin sunduğu sağlık mutabakatı, Gana’nın “patojen profili”ni ve tıbbi kayıtlarını ABD’ye sunmasını öngörüyordu. Patojen profili, bir ülkede görülen ve sağlık sistemi açısından önem taşıyan hastalık etkenleri ile ilgili bilgileri ifade ediyor.

Cumhurbaşkanı ayrıca, anlaşmanın Gana’nın sağlık programına belirli miktarda karşı finansman sağlamasını şart koştuğunu aktardı. Anlaşmada, program kapsamında ülkeye getirilecek ilaç ve diğer tıbbi ürünlerin Gana Gıda ve İlaç Kurumu tarafından denetlenmemesine ilişkin hükümler bulunduğunu da söyledi.

Mahama, söz konusu maddeleri Gana’nın sağlık egemenliği ve düzenleyici yetkileri açısından sorunlu gördüklerini belirterek, şartları “küçültücü” olarak nitelendirdi. Bu ifade, Cumhurbaşkanı’nın kendi değerlendirmesi olarak aktarıldı.

KARAR BAKANLAR KURULU’NDA ALINDI

John Mahama, anlaşma taslağının önce Gana Sağlık Bakanlığı tarafından incelendiğini, daha sonra Bakanlar Kurulu’na sunulduğunu söyledi. Bakanlığın değerlendirmesinde sağlık verileri, finansman sorumluluğu ve ilaç denetimiyle ilgili bazı maddeler öne çıktı.

Cumhurbaşkanı, Bakanlar Kurulu’nun taslağı kısa sürede reddettiğini ve Sağlık Bakanı’na Gana’nın anlaşmayı kabul etmeyeceğini ABD Büyükelçisi’ne bildirmesi talimatını verdiğini açıkladı. Gana’nın kararı, müzakerelerin tamamlanması için belirlenen 24 Nisan 2026 tarihinden sonra kamuoyuna yansımıştı.

BEŞ YILLIK DESTEK PAKETİ 109 MİLYON DOLARDI

Gana ile ABD arasındaki görüşmelerin Kasım 2025’te başladığı bildirildi. Beş yıllık anlaşma kapsamında Gana’ya yaklaşık 109 milyon dolarlık ABD sağlık desteği sağlanması planlanıyordu. Görüşmelerin genel çerçevesinin ise toplamda yaklaşık 300 milyon dolarlık bir sağlık programını kapsadığı, bunun bir bölümünün Gana’nın katkısıyla karşılanmasının öngörüldüğü aktarıldı.

Müzakereler, ABD’nin önceki sağlık ve kalkınma yardımlarının yerine yeni ikili anlaşmalar oluşturma çabaları kapsamında yürütüldü. Gana’daki yetkililer, özellikle sağlık verilerine erişim konusunda yeterli güvence bulunmadığını ve veri kullanımında ülkenin ön onay yetkisinin sınırlanabileceğini savundu.

SAĞLIK VERİLERİNE ERİŞİM TARTIŞMASI

Gana Veri Koruma Komisyonu İcra Direktörü Arnold Kavaarpuo, daha önce yaptığı açıklamada, teklif kapsamında ABD’deki kuruluşların Gana’nın sağlık veri setlerine erişebilmesinin gündeme geldiğini belirtmişti. Kavaarpuo, talebin yalnızca sağlık istatistikleriyle sınırlı kalmayıp üst veri, gösterge panoları, raporlama araçları, veri modelleri ve veri sözlüklerini de kapsadığını ifade etmişti.

Kavaarpuo’nun açıklamasına göre, bazı durumlarda 10’a kadar ABD kuruluşunun Gana’nın önceden onayını almadan verilere erişebilmesine imkân tanıyan hükümler bulunuyordu. Gana tarafı, verilerin nasıl kullanılacağı konusunda yeterli yönetişim ve denetim mekanizması olmadığı gerekçesiyle teklife itiraz etti.

ABD Dışişleri Bakanlığı ise ikili müzakerelerin ayrıntıları hakkında açıklama yapmadı. Bakanlık, iki ülke arasındaki ortaklığı güçlendirecek yollar aramayı sürdürdüğünü bildirdi.

ABD YARDIMLARININ ÇEKİLMESİ SAĞLIK BÜTÇESİNİ ETKİLEDİ

Mahama, ABD’nin kalkınma desteğini geri çekmesinin Gana’da önemli bir finansman açığı oluşturduğunu söyledi. Cumhurbaşkanı, toplam 174 milyon dolarlık planlanmış kalkınma desteğinin çekildiğini, sağlık sektöründeki yıllık açığın ise yaklaşık 74 milyon dolar olduğunu belirtti.

Mahama’ya göre bu kaynaklar tıbbi araştırmalar, HIV test laboratuvarları ve PEPFAR programı kapsamında antiretroviral ilaçların temini gibi alanlarda kullanılıyordu. Bu nedenle ABD yardımlarındaki kesintinin sağlık sisteminin bazı kritik bölümlerinde baskı oluşturduğunu ifade etti.

GANA “ACCRA RESET” GİRİŞİMİNE ODAKLANDI

Gana, dış yardımlara bağımlılığı azaltmak amacıyla “Accra Reset” adı verilen girişimi öne çıkarıyor. Mahama, girişimin temel hedefleri arasında ülkede ilaç ve aşı üretim kapasitesinin artırılmasını, sağlık araştırmalarının güçlendirilmesini ve sağlık finansmanında daha fazla ulusal kaynak kullanılmasını gösterdi.

Cumhurbaşkanının New York’ta tanıttığı “Sağlık İçin Egemen Bir Gelecek” başlıklı raporda da gelişmekte olan ülkelerin ilaç üretimi, tedarik zincirleri ve sağlık politikaları üzerinde daha fazla kontrol sahibi olması gerektiği savunuldu. Mahama, bu yaklaşımın uluslararası ortaklıklara tamamen kapanmak anlamına gelmediğini, ilişkilerin daha eşit ve sürdürülebilir koşullara dayanmasını istediklerini belirtti.

Gana’nın ABD ile sağlık anlaşmasını reddetmesi, ülkenin sağlık verileri üzerindeki egemenlik, kamu sağlığı ürünlerinin denetimi ve dış yardımlara bağımlılık konularındaki yaklaşımını ortaya koydu. Mahama’nın açıklamalarına göre Accra, yeni bir anlaşma ihtimalini tamamen dışlamıyor ancak olası bir mutabakatın Gana’nın veri koruma ve düzenleyici yetkilerini sınırlandırmamasını istiyor.