NASA’nın Chandra Teleskobu 84 Gizemli X-Işını Kaynağı Keşfetti

NASA’nın Chandra X-Işını Gözlemevi’nden elde edilen arşiv verilerini inceleyen astronomlar, daha önce bilinen kaynaklardan farklı davranan 84 gizemli gök cismi belirledi. Altı farklı yakın galakside tespit edilen bu kaynaklar, çok düşük enerjili X-ışınları yayarken yoğun biçimde morötesi ışınım üretiyor.

Nature Astronomy dergisinde 9 Eylül 2026’da yayımlanan araştırmaya göre, “hiperyumuşak X-ışını kaynakları” olarak adlandırılan cisimlerin ne olduğu henüz kesin olarak belirlenmiş değil. Bilim insanları, bu kaynakların bir yıldızdan madde çeken beyaz cüce, nötron yıldızı veya kara delik içeren ikili sistemlerle bağlantılı olabileceğini değerlendiriyor.

CHANDRA ARŞİVİNDEKİ VERİLER İNCELENDİ

Araştırma ekibi, NASA’nın Chandra gözlemevine ait daha önce toplanmış gözlemleri tarayarak düşük enerjili X-ışını bandında görünen, ancak daha yüksek enerjili X-ışınlarında kaybolan noktasal kaynakları aradı. Bu yöntem sonucunda altı galakside toplam 84 aday tespit edildi.

İncelenen galaksiler arasında Samanyolu’na komşu Andromeda Galaksisi (M31) ile Pinwheel Galaksisi (M101) olarak da bilinen sarmal galaksi bulunuyor. Diğer dört galaksi eliptik yapıya sahip. Kaynakların hem aktif yıldız oluşum bölgelerinde hem de daha yaşlı yıldızların bulunduğu alanlarda görülmesi, bu sınıfın tek bir yıldız evrimi süreciyle sınırlı olmayabileceğine işaret ediyor.

YENİ BİR GÖK CİSMİ SINIFI MI?

Araştırmanın başyazarı, Alabama Üniversitesi’nden Mustafa Muhibullah ve çalışma arkadaşları, bu cisimleri “hypersoft X-ray sources” yani “hiperyumuşak X-ışını kaynakları” olarak tanımladı. Kaynaklar, Chandra’nın özellikle düşük enerjili X-ışınlarına duyarlı gözlemlerinde belirginleşirken, yaklaşık 0,3 kiloelektronvoltun üzerindeki daha yüksek enerjili X-ışınlarında çok zayıf kalıyor veya hiç görünmüyor.

Bilim insanlarına göre bu özellik, ışınımın önemli bir bölümünün X-ışınları ile morötesi ışık arasındaki, gözlemlenmesi son derece zor olan aşırı morötesi bölgede yoğunlaştığını düşündürüyor. Nature Astronomy’deki çalışmada, en parlak örneklerin dar X-ışını bandında yaklaşık 1038 erg/s düzeyinde ışınım yayabildiği, toplam ışınım gücünün ise aşırı morötesi katkı nedeniyle daha yüksek olabileceği belirtildi.

Bununla birlikte araştırmacılar, 84 kaynağın tamamının aynı tür sistemden oluştuğunu söylemiyor. Bulgular, hiperyumuşak kaynakların madde biriktiren beyaz cüceleri, nova sonrası sistemleri veya bazı kara delik içeren ikili sistemleri kapsayan farklı fiziksel yapılardan meydana gelebileceği ihtimalini gündeme getiriyor.

KAYNAKLAR NEDEN DAHA ÖNCE FARK EDİLMEDİ?

Bu cisimlerin şimdiye kadar büyük ölçüde gözden kaçmasının birkaç nedeni bulunuyor. Öncelikle düşük enerjili X-ışınlarını tespit etmek, gözlemevlerinin duyarlılığı ve araya giren maddelerin etkisi nedeniyle oldukça zor. Ayrıca Chandra’nın düşük enerji bandındaki duyarlılığının zaman içinde azalması, bu tür kaynakların belirlenmesini güçleştiriyor.

Kaynakların ürettiği aşırı morötesi ışık da hidrojen ve helyum gazı tarafından kolayca soğuruluyor. Bu nedenle ışınım, hem yıldızlararası ortamda hem de Samanyolu’ndaki gaz katmanlarında büyük ölçüde engelleniyor. Araştırmacılar, Chandra arşivindeki verilerin yeniden taranmasının astronomide uzun süredir kapalı kalan bu gözlem penceresinin kısmen açılmasını sağladığını belirtiyor.

SÜPERNOVALARIN KÖKENİNE IŞIK TUTABİLİR

Çalışmanın dikkat çektiği konulardan biri, Tip Ia süpernovalarının nasıl oluştuğu. Bu patlamalar, evrenin genişleme hızını ölçmek için kullanılan önemli kozmik göstergeler arasında yer alıyor. Ancak bu süpernovalara yol açan yıldız sistemlerinin hangi aşamalardan geçtiği hâlâ tam olarak bilinmiyor.

Araştırmacılar, bazı hiperyumuşak kaynakların bir eş yıldızdan madde çeken beyaz cücelerle bağlantılı olabileceğini düşünüyor. Beyaz cücenin zaman içinde kütle kazanması ve belirli koşullara ulaşması, bazı modellerde Tip Ia süpernovasıyla sonuçlanabilecek bir sürecin parçası olarak değerlendiriliyor. Bu nedenle yeni kaynak sınıfı, süpernova patlamasından önceki olası evreleri incelemek için önemli adaylar sunabilir.

Andromeda Galaksisi’ndeki daha düşük parlaklığa sahip bazı hiperyumuşak kaynakların novalarla ilişkilendirilmesi de bu ihtimali destekleyen gözlemlerden biri olarak aktarılıyor. Ancak araştırma, tespit edilen kaynakların Tip Ia süpernovalarının kesin öncülleri olduğunu göstermiyor; bu bağlantının doğrulanması için yeni gözlemler ve ayrıntılı takip çalışmaları gerekiyor.

YILDIZLARARASI GAZIN İYONLAŞMASI İÇİN YENİ ADAY

Bulguların işaret ettiği ikinci önemli konu, galaksilerde yıldızlar arasındaki gazın nasıl iyonlaştığı. Sıcak ve büyük kütleli yıldızlar hidrojen atomlarından elektron koparabilecek morötesi ışığı üretebiliyor. Ancak helyum ve daha ağır elementlerin iyonlaşması için daha enerjik fotonlara ihtiyaç duyuluyor.

Hiperyumuşak kaynakların yoğun aşırı morötesi ışınımı, özellikle etkin bir galaktik çekirdeğe sahip olmayan bazı galaksilerde bu eksik enerji kaynağının bir bölümünü açıklayabilir. Böyle bir katkı, yıldızlararası gazın ısınması, soğuması ve yeni yıldızların oluşum süreçleri üzerinde etkili olabilir. Araştırmacılar, bu ihtimalin farklı galaksi türlerinde yapılacak gözlemlerle sınanması gerektiğini vurguluyor.

CİSİMLERİN GERÇEK DOĞASI İÇİN YENİ GÖZLEMLER GEREKİYOR

Bilim insanları, 84 kaynağın keşfini kesin bir sınıflandırmanın son noktası olarak değil, yeni bir araştırma alanının başlangıcı olarak değerlendiriyor. Kaynakların parlaklık değişimleri, çevresindeki yıldızlarla ilişkileri ve farklı dalga boylarındaki davranışları incelenerek hangi sistemlerin beyaz cüce, nötron yıldızı veya kara delik içerdiği daha iyi anlaşılmaya çalışılacak.

Şimdilik doğrulanan temel bulgu, altı galakside düşük enerjili X-ışınlarında görülen ve yoğun morötesi ışınımla ilişkilendirilen 84 sıra dışı kaynağın varlığı. Bu cisimlerin Tip Ia süpernovalarının kökeni ve yıldızlararası gazın iyonlaşması hakkındaki sorulara ne ölçüde yanıt vereceği ise yapılacak yeni gözlemlerle ortaya çıkacak.