Sanxingdui’de 3 bin yıllık göktaşı demirinden eser bulundu

Çin’in Sichuan eyaletindeki Sanxingdui arkeolojik alanında bulunan yaklaşık 3 bin yıllık demir eser, yapılan bilimsel analizler sonucunda göktaşı kökenli çıktı. Yaklaşık 20 santimetre uzunluğundaki eser, Sanxingdui kültürünün bilinen metal işleme teknolojilerinden farklı özellikler taşıyor.

Eser, 2021 yılında Sanxingdui’deki 7 numaralı kurban çukurunun tabanında, doğu duvarının güney bölümünde dikey halde bulundu. Ağır biçimde korozyona uğradığı için işlevi kesin olarak belirlenemeyen uzun ve dar parçanın, görünüşü nedeniyle balta ya da başka bir alet ve silah türüyle ilişkili olabileceği değerlendirildi. Ancak araştırmacılar, mevcut durumunun eserin kesin kullanım amacını ortaya koymaya yetmediğini belirtiyor.

ESER TOPRAK BLOĞUYLA LABORATUVARA TAŞINDI

Arkeologlar, hassas durumdaki metal parçayı çevresindeki toprakla birlikte blok halinde çıkardı. Bu yöntemle hem eserin kazı sırasında daha fazla zarar görmesinin önüne geçilmesi hem de bulunduğu konumun korunması amaçlandı. Daha sonra toprak bloğu laboratuvara taşınarak koruma ve malzeme analizleri gerçekleştirildi.

K7QW-TIE-1 olarak kaydedilen eserin gövdesi yaklaşık 20,05 santimetre uzunluğunda ve 5,27 ile 7,90 santimetre arasında değişen genişlikte. Korozyon nedeniyle biçimsel ayrıntıların önemli bölümü kaybolduğu için araştırma ekibi, eserin tanımlanmasında yalnızca görünüşüne değil, metalin kimyasal ve mikroyapısal özelliklerine de odaklandı.

NİKEL ORANI GÖKTAŞI KÖKENİNE İŞARET ETTİ

İlk incelemelerde metalin ağırlıkça yüzde 90’dan fazlasının demir, yüzde 7,41’inin ise nikel olduğu belirlendi. Eserden ayrılan küçük bir parça üzerinde yapılan daha ileri analizlerde demir oranı yaklaşık yüzde 77,80, nikel oranı ise yaklaşık yüzde 19,84 olarak ölçüldü. Farklı analizlerdeki oranlar, incelenen bölüm ve kullanılan yöntemlere göre değişse de yüksek nikel içeriği araştırmanın en önemli bulgularından biri oldu.

Araştırmacılar, elektron mikroskobu ve enerji dağılımlı X-ışını spektroskopisi olarak bilinen SEM-EDS yöntemiyle demir ve nikelin metal içindeki dağılımını da inceledi. Nikelin mikrometre ölçeğinde oldukça homojen biçimde dağılması, malzemenin sıradan bir eritme süreciyle üretilmiş olma ihtimalini zayıflattı.

METALİN DÜNYA DIŞI KÖKENİ NASIL BELİRLENDİ?

Metalografik incelemelerde eserin yapısında eş eksenli ferrit taneleri görüldü. Tanelerde belirgin bir çekilme ya da soğuk işlem izine rastlanmadı. Araştırmacılara göre bu mikroyapı, Dünya’daki bilinen erken dönem metal üretim tekniklerinden çok, göktaşlarının uzayda son derece yavaş soğuması sırasında oluşan yapıyla uyum gösteriyor.

Demir ve nikelin homojen dağılımı da göktaşı kökenini destekleyen başka bir bulgu olarak değerlendirildi. Araştırma ekibi, Geç Shang Hanedanlığı döneminde bilinen metalürji yöntemleriyle yüksek nikel içeren böyle bir demir alaşımının bu ölçüde homojen biçimde üretilmesinin oldukça zor olduğunu bildirdi. Bu nedenle eserin yapay olarak eritilmiş demirden değil, göktaşı demirinden üretildiği sonucuna ulaşıldı.

SANXINGDUI KÜLTÜRÜNDE BRONZ ÖNE ÇIKIYORDU

Sanxingdui kültürü, yaklaşık MÖ 1600 ile MÖ 1050 arasındaki dönemde güneybatı Çin’de gelişti. Bu dönemde bölgede metal üretiminin temelini bronz oluşturuyordu. Bakır ve kalayın birleşiminden elde edilen bronz, ritüel eşyalar, figürler ve farklı araçların yapımında yaygın biçimde kullanılıyordu.

Çin’de demir eritme teknolojisinin yaygınlaşmasının ise yaklaşık MÖ 800 civarında başladığı belirtiliyor. Bu kronolojik fark nedeniyle Sanxingdui’de bulunan eserin demir içermesi, özellikle de göktaşı demirinden yapılmış olması, bölgenin erken metalürji tarihi açısından dikkat çekici bir bulgu olarak değerlendiriliyor.

BÖLGEDEKİ ERKEN DEMİR KULLANIMINA YENİ VERİ

Sichuan Üniversitesi ile Sichuan Eyaleti Kültürel Miras ve Arkeoloji Araştırma Enstitüsü araştırmacılarının yürüttüğü çalışma, 2026 yılında Archaeological Research in Asia dergisinde yayımlandı. Sichuan Üniversitesi’nden Haichao Li’nin de yer aldığı ekip, buluntuyu güneybatı Çin’de şimdiye kadar tespit edilen en eski Tunç Çağı göktaşı demiri eseri olarak tanımladı.

Araştırma ekibine göre buluntu, güneybatı Çin’in metalürji kayıtlarında erken demir kullanımına ilişkin önemli bir boşluğu dolduruyor. Çin’de bugüne kadar tespit edilen göktaşı demiri eserlerin çoğunun Beijing, Henan ve Hebei gibi kuzey bölgelerinde bulunduğu, güneyde ise daha sınırlı sayıda örneğin bilindiği aktarılıyor.

SADECE GÖKTAŞI DEMİRİNDEN YAPILMIŞ

Sanxingdui buluntusunu benzer örneklerden ayıran özelliklerden biri, yalnızca göktaşı demirinden oluşması. Orta Çin’deki bazı Tunç Çağı örneklerinde bronz gövde ile göktaşı demirinden yapılmış parçaların bir arada kullanıldığı bilinirken, Sanxingdui’deki eser için böyle bir bronz-demir birleşimi tespit edilmedi.

Eserin biçiminin kısmen bozulmuş olması, onun alet, silah veya ritüel amaçlı bir nesne olarak kullanılıp kullanılmadığı konusunda kesin hüküm verilmesini engelliyor. Araştırmacılar, göktaşı demirinin görece yüksek sertliği nedeniyle eserin Sanxingdui’deki bronz nesnelerin kesilmesi ya da işlenmesiyle bağlantılı olup olmadığının ileride incelenebileceğini belirtiyor.

GÖKTAŞI TÜRÜ VE İŞLEVİ İÇİN YENİ ANALİZLER BEKLENİYOR

Bilim insanları, mevcut analizlerle eserin göktaşı kökenini ortaya koymuş olsa da hangi göktaşı grubundan geldiğini henüz belirleyemedi. Gelecek çalışmalarda daha yüksek çözünürlüklü malzeme analizleriyle metalin kaynağının ve üretim sürecinin daha ayrıntılı biçimde araştırılması planlanıyor.

Uzmanlar ayrıca eserin kullanım amacı ve Sanxingdui toplumundaki ritüel konumuna ilişkin yeni kanıtlar arayacak. Bu nedenle buluntu, kesin olarak bir silah şeklinde değil, göktaşı demirinden üretilmiş ve işlevi henüz tam çözülememiş yaklaşık 3 bin yıllık metal eser olarak tanımlanıyor.